دهستان هندخاله که بعضا به صورت « هندوخاله » و « هنـدخاله » نیز نقل گردیده در ناحیه جلگه ای شهرستان صومعه سرا و در بخش تولمات واقع گردیده است . این دهستان در شمال شرقی صومعه سرا و در همسایگی دهستان های کسماء و تولم و در شمال شرقی رشت قرار دارد .

تالابهای سلکه ، نرگستان و سیاه درویشان که بیش از نیمی از تالاب انزلی را تشکیل می دهند در این دهستان واقع گردیده اند این مساله سبب افزایش اهمیت استراتژیک این منطقه حتی در بعد بین المللی گردیده است .

دهستان هندخاله دارای حدود 3500 خانوار و 16000 نفر جمعیت می باشد . وجه تسمیه هنده خاله را می توان در ترکیب دو عبارت « هند » به معنی بزرگ و « خاله » به معنی رودخانه جستجو نمود و آن را رود بزرگ یا شاخه بزرگ رودخانه معنا نمود .

دهستان تولم :

دهستان تولم به مرکزیت شهر مرجقل به عنوان یکی از دهستان های مهم شهرستان صومعه سرا دارای بیش از 2600 خانوار و 13000 نفر جمعیت می باشد و در میان شهرستان های رشت ، شفت و فومن واقع گردیده است . این منطقه به علت شرایط اقلیمی و حاصلخیزی خاک دارای شرایط مناسبی در زمینه های مختلف کشاورزی بوده و تقریبا به همین دلیل می توان وضع اقتصادی مردم آن را تا حدودی بهتر از سایر نقاط شهرستان دانست . جمعه بازار که سابقاً روزهای جمعه و اخیرا روزهای پنجشنبه در شهر مرجقل برگزار می گردد جزء مهمترین بازارهای محلی گیلان بوده و در آن تولیدات کشاورزی و انواع دام خرید و فروش می گردد . این ناحیه از آنجایی که به عنوان مرکز بخش تولمات شناخته می شود محل استقرار ادارات ، نهادها و ارگان های دولتی همچون آموزش و پرورش ، شهرداری ، دارایی ، آب ، گاز و ... و چند مرکز فرهنگی ـ ورزشی می باشد . این دهستان سابقاً موقعیت بندری داشته و هم اینک رودخانه پرآب«پیش روبار» از این منطقه عبور می نماید .

 دهستان کسما :

دهستان کسما در مرکز شهرستان صومعه سرا و در میان دهستان های مرکیه ، طاهرگوراب ، ضیابر ، هندخاله ، تولمات و شهرستان های بندرانزلی و فومن و در منطقه ای جلگه ای قرار گرفته و حدود 5000 خانوار و 22000 نفر جمعیت دارد . گفته می شود نام کسما از عبارت « کاس » که قوم باستانی ماقبل تاریخ حاشیه دریای کاسپین بوده اند ریشه گرفته است . مطابق اسناد و مدارک به جا مانده از نهضت جنگل کسما در طی دوران مبارزات کوچک جنگلی مهمترین مرکز جنگلیان و در حقیقت پایگاه سیاستگذاران این نهضت بوده است . نشریه جنگل که یکی از مهمترین نشریات تاریخ مطبوعات گیلان و چه بسا ایران بوده حدود یک قرن پیش با ابتدایی ترین امکانات و به صورت چاپ سنگی در کسما منتشر می شد . شهر صومعه سرا به عنوان مرکزیت سیاسی و اقتصادی شهرستان صومعه سرا در محدوده جغرافیایی این دهستان واقع گردیده است .

دهستان طاهرگوراب :

دهستان طاهرگوراب در شرق شهرستان صومعه سرا واقع گردیده و طبق آخرین برآوردها حدود 3500 خانوار و 16000 نفر جمعیت دارد . این منطقه از سمت شمال به دهستان ضیابر ، از سمت مشرق به دهستان کسما و از سمت جنوب شرقی به شهرستان ماسال محدود است . کل دهستان در ناحیه جلگه ای و جنگلی قرار دارد . مرکزیت دهستان با روستای طاهرگوراب می باشد . همانند سایر آبادی هایی که عبارت« گوراب » را به عنوان پیشوند و پسوند دارند احتمالا وجه تسمیه این آبادی وجود  طاهر نامی  از سرشناسان منطقه بوده که نقش مهمی در توسعه و منطقه داشته است . مناره آجری کسگر که از آثار به جا مانده از دوران سلجوقی می باشد و مهمترین بنای تاریخی شهرستان صومعه سرا است و در منطقه طاهرگوراب واقع گردیده است .

دهستان ضیابر :

دهستان ضیابر  در شمال شرقی شهرستان صومعه سرا واقع گردیده و همسایگان آن دهستان های کسما و طاهرگوراب و شهرستان های ماسال ، بندرانزلی و رضوانشهر می باشند . این دهستان حدود 3000 خانوار و 14000 نفر جمعیت دارد . وضع طبیعی منطقه ترکیبی از مناطق جلگه ای ، کوهستانی ، جنگلی و مرکزیت آن با روستای ضیابر در 18 کیلومتری شهر صومعه سرا می باشد . تا چند سال پیش رفت و آمد با قایق برای حمل مسافر و بار از ضیابر به بندرانزلی صورت می گرفت که با احداث جاده آسفالته موسوم به جاده بین الملل این منطقه از یک سو به فومن و رشت و از سوی دیگر به رضوانشهر و بندرانزلی متصل گردیده که این امر نقش قابل توجهی در ترقی و پیشرفت این ناحیه داشته است . نام ضیابر نیز به دلیل همجواری آن با رودخانه ها و مرداب « زریاور » به معنی کنار دریا بوده که به مرور به نام کنونی موسوم گشته است . شهرک صنعتی صومعه سرا در کیلومتر 22 جاده صومعه سرا به پونل در منطقه ضیابر قرار دارد. این شهرک بیش از یکصد هکتار مساحت داشته و قابلیت واگذاری حدود 250 قطعه زمین به متقاضیان را داراست و فاصله 50 کیلومتری آن با مرکز استان از نکات مثبت و موثر در پیشرفت این شهرک و افزایش تعداد واحدهای صنعتی آن می باشد .

دهستان گوراب زرمیخ :

دهستان گوراب زرمیخ با حدود 5000 خانوار و 25000 نفر جمعیت در قسمت جنوب شرقی شهرستان صومعه سرا و در همسایگی شهرستان صومعه سرا و در همسایگی شهرستان های فومن و ماسال و دهستان های طاهرگوراب و مرکیه قرار گرفته است . زبانهای رایج در این منطقه گیلکی و تالشی بوده و به جز بخشی از این دهستان که کوهستانی می باشد بقیه نقاط گوراب زرمیخ در نواحی جلگه ای قرار دارد . مرکز این دهستان شهر گوراب زرمیخ می باشد که مقر مبارزات میرزاکوچک جنگلی بوده و مرکز ستاد جنگل و مدرسه نظام و قرارگاه میرزا کوچک در فاصله سالهای 1294 الی 1297 هجری شمسی در آن قرار داشته است . از آنجایی که کلمه « زرمخ » در زبان گیلکی معنای بهار می دهد وجه تسمیه این منطقه را می توان به علت سرسبزی و آبادانی آن در فصل بهار دانست . آبادی های خمپارجی ، گندرجی و تنیان از مناطق ییلاقی بسیار زیبای این دهستان می باشند . گوراب زرمیخ چند سال پیش به عنوان یکی از بخش های سه گانه شهرستان صومعه سرا و با نام بخش میرزا کوچک جنگلی در تقسیم بندی جغرافیایی کشور به تصویب رسید و بسیاری از ادارات ، نهادها و ارگان های دولتی در آن مستقر گردیدند .

دهستان مرکیه :

دهستان مرکیه در ناحیه جلگه ای شهرستان صومعه سرا به مرکزیت روستای مرکیه که در 6 کیلومتری شهر صومعه سرا قرار دارد واقع گردیده است . آخرین آمارها این دهستان را دارای حدود 1900 خانوار و 9000 نفر جمعیت برآورد می نمایند . کلمه «مرکیه» را در برخی فرهنگ ها به معنی « پیمان شکن » و یا « متجاوز » آورده اند اما توجیه نامگذاری این منطقه هنوز به صراحت مشخص نیست . دهستان مرکیه در همسایگی دهستان های گوراب زرمیخ ، طاهرگوراب و کسما قرار داشته و از سمت جنوب با شهرستان فومن همسایه است .